«Ελαφρά αποσκευή» Από την Ιταλική στην Ελληνική Το έργο του ποιητή Vito D. Armento

Παρουσίαση της Ποιητικής συλλογής του Ιταλού ποιητή Vito D. Armento, στο Ιταλικό Ινστιτούτο Τετάρτη 3 Μαρτίου 1999 από: Φοίβο Γκικόπουλο Επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, Μελίτα Τόκα Καραχάλιου και τον ίδιο τον ποιητη Vito D. Armento.

Φ . Γκικόπουλος

Θα έπρεπε να παρουσιάσουμε μονάχα βιβλία που μας μιλάνε, χωρίς γι'αυτό να είναι μια τιμωρία, για ένα ταξίδι προς το αδιάβατο δρόμο της ζωής, και ακόμα περισσότερο εκείνα τα βιβλία που μας οδηγούν στην ποίηση , αφού είναι και πηγή και μορφή και συζυγία της ίδιας ζωής. Δεν θα αποκτήσουμε όμως γι' αυτά φήμη ή δωρεάν ταξίδια σε μέρη διακοπών. Θα έχουμε όμως στα χέρια ένα βιβλίο ωραίο σαν τη δύση , δηλαδή σαν εκείνο το ιδιαίτερο φαινόμενο για το οποίο αναρωτιόμαστε εάν μπορεί να παρουσιαστεί. Αλλά αν θεωρούσαμε μια ψευδαίσθηση τη φυγή του ηλίου πέρα από τον ορίζοντα, πως θα θεωρούσαμε τη συλλογή ,«Ελαφρά Αποσκευή »του Vito D'Armento. Μια από της τέσσερις ή πέντε σημαντικές συλλογές που βγήκαν τα τελευταία χρόνια;Ασφαλώς ναι. Σκέφτομαι σ' αυτήν την κυριακάτικη ανάγνωση ,ζώντας ξανά στο απογευματινό φως μια συγκίνηση για λέξεις την οποία νόμιζα ξεχασμένη. Δεν χρειάζεται, με αυτούς τους στίχους , να προχωρήσουμε πέρα από τα όρια της γης που μας αφορά σαν ανθρώπινα όντα, για να φτάσουμε υπόγειες και άγνωστες δραστηριότητες ή αντίθετα, για να αποκτήσουμε ουρανικές γοητείες ακόμα πιο φανερές από της κομήτες που μας επισκέπτονται. Η σπορά , στην περίπτωση μας , έγινε στη γη που αγαπάμε, σε εκείνο τον ρευστό ωκεανό που μας φιλοξενεί. Vito D'Armento έχει από την μεριά του την μεγάλη ικανότητα να διηγηθεί την καθημερινή εμπειρία με μια προσωδία σίγουρη του εαυτού της , δοσμένη στο φως για να σκεφτεί στον ήχο των πραγμάτων. Επειδή είναι οι άνθρωποι οι δημιουργοί αυτού του ήχου ,ακόμα και μια ακτίνα φεγγαριού γίνεται μαντική για τις λέξεις της ποίησης , εάν αυτές οι λέξεις μεταμορφώνονται σε ένα αποτελεσματικό και διαφανές εργαλείο της θέλησης. Η αρμονία του βιβλίου εξαπλώνεται ανάμεσα σε διηγημένες γλύκες , όπως μπορεί κανείς να διηγείται μια ιστορία σε αγγελική γυναίκα, και ανάμεσα σε ευφυείς μακριά από τις πολεμικές . Από κάθε μεριά εμφανίζεται η αυθόρμητη μουσικότητα των δονήσεων της γης.

Σε βρίσκω κάθε στιγμή και σε αναπολώ ηλιακή και φεγγαρίσια με την πυρά του ήλιου και του ψύχους της σελήνης, ηλεκτρική και ωχρή σε χάνω κάθε στιγμή και σε λησμονώ απολιθωμένα και θάλλουσα, σκληρή μνήμη και αδιαφορία αδιάλειπτη, με ήλιο και με σελήνη.
θα ήθελα, με αυτές τις λέξεις , να είμαι πραγματικά μέσα στο βιβλίο που ο Vito D'Armento είχε την περιπέτεια να γράψει, χωρίς να χαθώ στην αδράνεια που είμαι δυστυχώς συνηθισμένος .

Μάλλον θα είναι χάρη στο πρώτο ποίημα, μάλλον θα είναι χάρη κάποιων επόμενων στίχων  που πέρασαν ολοκληρωτικά στην μνήμη , αλλά σήμερα αισθάνομαι έτοιμος να παραδίδω ένα μέρος της εμπιστοσύνης που διαθέτω , έτσι ώστε οι άλλοι να μπορούν να δεχτούν στο σπίτι τους αυτό το βιβλίο που δεν πρέπει να είναι εκτός από τον κόσμο που πολύ από μας ήδη γνωρίζουν.




Μελίτα Τόκα Καραχάλιου


Με την ποίηση του D. Armento ήρθα σε επαφή εντελώς τυχαία, όταν σε κάποιο ταξίδι του στην Ελλάδα, μου χάρισε το βιβλίο του «ελαφρά αποσκευή».

Οφείλω να ομολογήσω πως γοητεύτηκα από την ιδιόρρυθμη έκφραση της ερωτικής του ευαισθησίας, η οποία με εξέπληξε. Έτσι μέσα σε λίγες μέρες και για να είμαι πιο ακριβής μέσα σε λίγες βραδιές αφοσιώθηκα ολοκληρωτικά στη μετάφραση των ποιημάτων του.

Η ποίηση του D. Armento έχει την ευαισθησία και το πάθος της ανθρώπινης καρδιάς. Η φύση γίνεται στον στίχο του διεύρυνση και εκστατικής προσαρμογής του ανθρώπου μέσα σε αυτήν, και η γοητεία του φυσικού περιβάλλοντος εναρμονίζεται με το αντικαθρέφτισμα των συγκινήσεων της ψυχής, του έρωτα, την αγωνία, το πανδαιμόνιο της χαράς, με τους διαλογισμούς της καρδιάς.
Άνεμος είναι ο στίχος του D. Armento που με την μουσικότητα του διαπερνά την ανθρώπινη ψυχή, σελ. 57, ένας άνεμος που τραγουδάει τον μυστηριακό έρωτα τον πικρό και για αυτό περισσότερο και ανθρώπινο. Τον τραγουδά κάτω από ζεστό φως σελ 25, ήταν ανταύγειες του φεγγαριού. Σελ 49. ο έρωτας δεν είναι μονάχα η αθανασία της στιγμής. Είναι η αιχμαλωσία της μνήμης. Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η γοητεία της ποίησης του.

Ύστερα από τέσσερις ποιητικές συλλογές που ήδη έχω εκδώσει, τόλμησα να καταπιαστώ με την ποιητική μετάφραση, η η μετάφραση είναι μια νέα σύνταξη ενός υπάρχοντος κειμένου με βάση τις αναγκαίες και θεματικές και γλωσσικές γνώσεις και δεξιότητες. Πριν να είναι μετά είναι η φράση δηλαδή σύνταξη ενός κειμένου που υπακούει στις ίδιες αρχές με οποιοδήποτε άλλο κείμενο όπως και το πρωτότυπο είναι ένα νομικό προϊόν λόγου, που ξεκινά από μια πρόθεση και επιδιώκει ένα αποτέλεσμα.
Η εκπόνηση αυτού του νέου κειμένου αναλύεται σε τρεις φάσεις. Α. Κατανοήσει του πρωτότυπου β. Σύνταξη του μεταφράσματος γ. Αξιολόγηση.
Με τον όρο μετάφραση εννοούμε ταυτόχρονα και τρεις καταστάσεις που αντιστοιχούν στις προαναφερόμενες φάσεις. 1. μια διαδικασία 2. μια πρακτική 3. ένα προϊόν που συνίσταται στην μεταφορά της ουσίας ενός κειμένου από μια γλώσσα σε μιαν άλλη. πιστεύω πως το πρωταρχικό καθήκον του μεταφραστή είναι η αναπαραγωγή του μηνύματος, για να το πετύχει οφείλει να προβεί στις αναγκαίες γραμματικές και λεξιλογικές προσαρμογές πρέπει να αναπαραγάγει στον αναγνώστη της μετάφρασης τον ίδιο αντίκτυπο που είχε το μήνυμα στους δέκτες του πρωτότυπου κειμένου. Η μετάφραση της ποίησης είναι η μεταφορά ενός ποιητικού σώματος σε ένα ποιητικό σώμα μιας άλλης γλώσσας με διαφορετικά υλικά. Έτσι καταλήγουμε να πούμε ότι είναι μια δημιουργία με τα υλικά της γλώσσα του μεταφραστή, ενός ποιητικού σώματος αντίστοιχου, ισόβαρου και ομότονου με το σώμα του πρωτότυπου που όμως μπορεί και πρέπει να σταθεί σαν κείμενο αυθύπαρκτο. Έχοντας λοιπόν υπ όψιν μου όλα αυτά κόλλησα και μετέφρασα το βιβλίο του D. Armento Ελαφρά αποσκευή . O Vincenzo Rotollo μου γράφει κατορθώσατε να διατηρήσετε την περίεργη γοητεία του ρυθμού του πρωτοτύπου. Και ο Mario Ritti μου λέει η επιγραμματική ποίηση του D. Armento προσφέρεται όμορφα για μετάφραση που την πετύχατε με πραγματικό κέφι. Και είναι αλήθεια πως δούλεψα με κέφι αυτήν τη μετάφραση . Τα ποιήματα του D. Armento έχουνε συμμετρίες και αντιθέσεις οικονομία λέξεων και πλούτο εικόνων. Αυτό με βοήθησε πολύ διότι έχω γράψει Ιδεογράμματα στα οποία υπάρχουν τα στοιχεία οικονομία λέξεων και πλούτος εικόνων. Έτσι δεν δυσκολεύτηκα στην μετάφραση. Θέλω να πιστεύω πως κατάφερα να αναπαράγω όχι μόνο τη σκέψη του D. Armento και το αίσθημα τω ποιημάτων του, αλλά και όσο γίνεται τις ιδιοτυπίες του προσωπικού του ύφος.

Η νύχτα γεννιέται υγρή

 Αντώνης Κάλφας

Μνήμη και διάλογος

Τα εισαγωγικά motto της συλλογής μάς επιτρέπουν να διαβάσουμε την ποιητική συλλογή της Μελίτας Τόκα-Καραχάλιου με πολλούς τρόπους: πρώτα πρώτα σαν ένα διάλογο της ποίησης με την ιστορία acoou το ποιητικό υποκείμενο έχει συνεχώς καρφωμένο το βλέμμα του στο ιστορικό γεγονός, την πόλη της Σμύρνης με όλο τον πλούτο των μετωνυμιών της: νερά της Μεσογείου, μαργαριτάρι της Ανατολής, κληρονόμος αμέτρητων αιώνων ιστορίας, μητέρα ποιητών, αγίων και σοφών, ωραία πόλη.

 Προχωρώντας στο εσωτερικό της συλλογής, στον καρπό της ποίησης, χωρίς η παραπάνω, επιλογή να υπονομεύεται, μπορούμε να διαβάσουμε τα ποιήματα σαν ένα διάλογο της μνήμης με το εκθαμβωτικό παρελθόν, αφού το ιστορικό γεγονός γίνετε το όχημα για να περάσει ο αναγνώστης από το καθημερινό βίωμα στην ιστορημένη αναπόληση, στο παιχνίδισμα της μνήμης με το ανεπιστρεπτί απόν, στο ζωντανό έρωτα με το πενθοφόρο ερείπωμα, στον ευεργετικό διάλογο με το πολύκλωνο βλέμμα που άπαξ κατοικήθηκε. Αυτή η δεύτερη ανάγνωση δεν κρύβει μέσα της ωστόσο κανέναν νωθρό ιστορισμό, καμία εκδοχή ανέξοδης εθνικιστικής υστερίας, κανέναν εφήμερο και χαυνωτικό πατριωτισμό. Το αντίθετο μάλιστα: η μνήμη εδώ λειτουργεί απελευθερωτικά εφόσον η πόλη μετατρέπεται σε σύμβολο ευδαιμονίας, ιστορικότητας και πολιτισμού, δηλαδή σε ψυχωφελές οδόσημο που επιτρέπει το ποιητικό σώμα να βρει τα ίχνη του, την πορεία του στις φλέβες μιας ιστορίας που υπενθυμίζει τη βασανιστική αξία του υπάρχει  μέσα στον κόσμο, αφού δεν γίνεται αλλιώς να λέγεσαι άνθρωπος παρά μόνο μέσα από το τραγούδι, μέσα από τη φωτογραφία/κιβωτό πολιτισμού και ιδιωτικού θάμβους, μέσα από τη μουσική των ονομάτων ή μέσα από την επίκληση στον άνεμο που κρατάει τη ζωή «μέτοικος στων ίσκιων την καλημέρα». Τέλος, μια τρίτη ανάγνωση θα έβλεπε το ποιητικό σώμα περισσότερο αντικειμενικά. Θα απέδιδε δηλαδή στο κείμενο ιδιότητες που ενδεχομένως δεν υπήρχαν κατά το στάδιο της αρχικής σύλληψης ή της κατοπινής εν θερμώ ανάγνωσης αλλά

που ο φιλοπρόοδος αναγνώστης νιώθει ότι καλώς κάνουμε και βιαζόμαστε να νοηματοδοτήσουμε ως αναγνώστες εφόσον κατά την ανάγνωση είμαστε εμείς εν απουσία του συγγραφέως που συντάσσουμε εκ νέου το κείμενο. Μια τρίτη λοιπόν ανάγνωση θα ερμήνευε τη συλλογή μέσα από την αντίθεση ενός «μέσα» και ενός «έξω».Σύμφωνα με το σχήμα αυτό μπορούμε θαυμάσια να εξηγήσουμε ορισμένα λανθάνοντα μηνύματα που διαπερνούν το έργο. Βλέπουμε δηλαδή πως οτιδήποτε συνδέεται με το μέσα είναι δηλωτικό ανθρώπινης ερημιάς, γκρίζας ζωής, το μέσα — δηλονότι ο κτισμένος χώρος, ο πολιτισμός της πόλης—γίνεται ο χώρος του απροσπέλαστου, η περίληψη της μοναξιάς, η θλίψη του πάσχοντος υποκειμένου, η εγκατάλειψη αλλά και ο υπονοούμενος θάνατος. Μερικά παραδείγματα:

Στο κροκάτο άγγιγμα/μέρας γιορτινής, τα γκι./ Στην εξώθυρα χέρια παιδιά/ με τα τρίγωνα παιχνιδίζουν./ Μέσα στο απροσπέλαστο δωμάτιο/ το εκκρεμές σημαδεύει ρυθμικά/ τους χτύπους της άοπλης καρδιάς σου [...] (α. 21, ΤΟ ΕΚΚΡΕΜΕΙ)

Πάνω στα κλειστά παράθυρα/ οι σκιές διαστέλλονται,/το λιγοστό φως πληγώνει τους τοίχους (σ.29,ΠΑΝΩ ΣΤΑ ΚΛΕΙΣΤΑ ΠΑΡΑΘΥΡΑ)

Μέρες κοιμάσαι./Τόσο γαλήνια και τόσο μόνη/ ποτέ σου δεν κοιμήθηκες./Ποτέ οι κουρτίνες του δωματίου σου δεν φύλαξαν τον ύπνο τόσο πολύ. (σ. 37,ΚΟΙΜΑΣΑΙ).

Οι ώρες τρίζουνε στις ρωγμές του τοίχου (σ.27, ΘΑ ΚΡΥΨΩ)

Έτσι, λοιπόν, οι κουρτίνες του δωματίου φυλακώνουν τον αιώνιο ύπνο και γίνονται το προοίμιο του θανάτου, η θλίψη συνδέεται με το υγρό τοίχος και την ψυχρή απομόνωση, ο ιδιωτικός χώρος γίνεται απροσπέλαστος ενώ το εκκρεμές του χρόνου καταγράφει την καθ' ημέραν φθορά, η μοναξιά συνοδεύει τον άοπλο άνθρωπο ή τον εκτελεί, το λιγοστό φως τραυματίζει, πληγώνει τους τοίχους.

Στον αντίποδα αυτών των αισθημάτων που ορίζονται από τον κλειστό ιδιωτικό κόσμο του «μέσα» ζει, υπάρχει και αναπνέει ο κόσμος του «έξω»: φωτεινός, ανοιχτός στην επικοινωνία, τόπος

σωματικής επαφής και ανθρώπινου διαλόγου, διαμεσολαβητής των μεγάλων στιγμών τόσο του προσωπικού όσο και του κοινωνικού χώρου, εορταστικός, βαθιά ερωτικός και αναστάσιμος, εύφλεκτος αλλά και υγρός, οδυσσεϊκός αλλά και ηρακλείτιος, ο κόσμος του έξω ανασαίνει τον άνθρωπο προτείνοντας μια ευανάγνωστη οικολογία για ποιητική, σχεδόν σωματική, χρήση. Δεν είναι τυχαίο ότι ο αναγνώστης της συλλογής σκοντάφτει στην χλωρίδα του ανοιχτού χώρου με τόσο έντονο τρόπο που, προς στιγμήν, μπορεί και να λιποψυχήσει και να συλλάβει για λυρισμό το συμπαντικό μεθύσι (βλ. και το σολωμικό δεν το'λπιζα να' ναι η ζωή μέγα καλό και πρώτο!). Υπογραμμίζω πρόχειρα ορισμένα από τα στοιχεία αυτού του σύμπαντος: το βότσαλο, η ωδή στη ζωή, ο ύπνος, η νύχτα, η υγρασία, το μονοπάτι, η μνήμη των κυμάτων, τα όλβια νερά, ο φραμπαλάς της γαλάζιας άνοιξης, οι περασμένες ανθοφόρες εποχές, οι πρασινάδες, η βροχή, το χνούδι της καρδιάς, το σαντούρι και χλόη, ο χρόνος που καίγεται, το τραγούδι, η μεστή σάρκα.

Αγαπητοί φίλοι, Υπάρχουν ποιήματα στα οποία επιστρέφουμε όταν η κόπωση και η βιοτική μέριμνα υπενθυμίζουν τα δικαιώματα της θαμμένης ζωής, της παλιάς τέχνης των παραμυθιών και της ιστορίας. Σ' ένα παρόμοιο ποιητικό τέχνασμα καταφεύγω σ' αυτές τις δύσκολες ώρες. Πρόκειται για το ποίημα του Οκτάβιο Παζ Μιλάω για την πόλη:

μιλάω για την τεράστια πόλη, καθημερινή πραγματικότητα καμωμένη από δυο λέξεις: «οι

άλλοι»[...]

μιλώ για τη δημοσιά μας ιστορία, και για τη μυστική μας ιστορία, τη δική σου και τη δική μου

[...]

χείλη που λένε σουσάμι κι ο χρόνος ανοίγει και το μικρό δωμάτιο γίνεται κήπος μεταμόρφωσης

κι ο αέρας και η φωτιά συναρτώνται, η γη και το νερό συγχέονται [...]

μιλάω για την πόλη, βοσκοπούλα αιώνων, μάνα που μας εγκυμονεί και μας καταβροχθίζει,

μας επινοεί και μας ξεχνάει.



Στο καταληκτικό ποίημα Γ ακροθαλάσσι οι άνθρωποι παρομοιάζονται με τα κύματα της θάλασσας που εξαφανίζονται μετά το ηδονικό λίκνισμα, τις χαρές και τις λύπες της γοητευτικής περιπλάνησης χωρίς να αφήνουν τα ίχνη τους. Εγώ, θα 'θελα να ευχαριστήσω την ποίηση, βοσκοπούλα αιώνων, γι' αυτό το λίκνισμα με την πρόσθετη παράκληση προς τον σεβαστό πατέρα της τον χρόνο ν' ανοίγει συχνότερα τα χείλη του ώστε να γίνεται το μικρό δωμάτιο κήπος μεταμόρφωσης: μήπως έτσι δελεάσουμε τον χρόνο και πάψει να μας ξεχνάει.

 Θεσσαλονίκη 1997.

ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ - IDEOGRAMMES

Γιώργος Φρέρης Καθηγητής Συγκριτικής Γραμματολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης Τμήμα Γαλλικής γλώσσας.

Σήμερα, αν στέκεται ξαφνιασμένος ο αναγνώστης και σαν διστακτικός και σκεπτικός εμπρός στις καινούριες ποιητικές προσπάθειες, πολύ πιο αμήχανο παρουσιάζεται το έργο για τον ποιητή γιατί όλα αυτά τα νήματα που τον συνέδεαν με το κοινό του, η ρίμα, το μέτρο, η στροφή και τα άλλα, ήταν και ισάριθμα νήματα που έδεναν το πραγματοποιημένο έργο με ttjv αρχική έμπνευση, (σ.77)

Αυτές τις σκέψεις του Κ.Θ.Δημαρά, από το έργο του Δοκίμιο για την ποίηση, θυμήθηκα, κυρίες και κύριοι, ανατρέχοντας στο ποιητικό έργο της Μελίτας Καραχάλιου-Τόκα, ενός έργου που αν και πρόσφατα γνώρισα, ωστόσο μου παρακίνησε την προσοχή, γιατί διέκρινα μια έντονη τάση αναζήτησης νέων εκφραστικών μέσων. Αν και το απόσπασμα του Δημαρά που σας διάβασα αναφέρεται στην αποδέσμευση της νεότερης ποίησης από τον ασφυκτικό κλοιό των νόμων και των κάθε λογής περιορισμών του ποιητικού λόγου, πιστεύω πως η παρατήρηση του ιστοριογράφου της λογοτεχνίας μας αρμόζει και σε κάθε νεοτερισμό που τείνει να γίνει κανόνας. Γι αυτό και στο ίδιο κεφάλαιο διευκρινίζει πως

Όταν έγινε συνείδηση στους ποθητές η φύση του λυρισμού, με ακέρια τη δύναμη τους προσπάθησαν να λυτρωθούν από τη γοητεία των δοσμένων σχημάτων και να τραβήξουν το δρόμο τους τον αχάρακτο. (σ.78)

Αυτόν τον "αχάρακτο" δρόμο φαίνεται να διέρχονται, εδώ και δεκαπέντε χρόνια, το ποιητικό έργο και οι λογοτεχνικές αναζητήσεις κι ανησυχίες της Μελίτας Τόκα-ΚαραχάΙιου που αντιλαμβάνεται την ποίηση σαν μια επιβεβαίωση της ύπαρξης των πραγμάτων, σαν επιβεβαίωση της ίδιας της ζωής. Τα πράγματα, τα αισθήματα, οι έννοιες προϋπάρχουν για vol επιβεβαιώνουν την πραγματικότητα και όχι ως-κενό που επιδιώκει την πλήρωση του μέσο του λόγου και πολύ περισσότερο μέσω της ποίησης. Στην ποίηση ο λόγος ενσαρκώνει την κατάσταση των πραγμάτων, των αισθήσεων, των νοημάτων μέσα από τη διάσταση μας αδιευκρίνιστης προοπτικής τους. Η ποίηση είναι λόγος στον βαθμό και το μέτρο που ένα ποίημα ανευρίσκεται ο άγνωστος και ανερμήνευτος λόγος των πραγμάτων προς την πραγματικότητα.

Αν και το εξουσιαστικό στοιχείο παραδοχής των πραγμάτων στην ποίηση είναι λέξεις, αναμφίβολα την ταυτότητα τους εξουσιάζει ο ακριβής συμβολισμός τη πραγματικότητας που αποδεικνύουν, που εκφέρουν, που εκφράζουν. Την πραγματικότητα αυτή μπορεί να την διατυπώσει ποικιλότροπα η ποίηση μέσω του λόγου: ανάλογα με τη θεώρηση μιας σχολής, μιας λογοτεχνικής τάσης, μιας πολιτισμικής νοοτροπίας, μιας προσωπικής ιδιοσυγκρασίας. Στην περίπτωση της Μελίτας Καραχάλιου - Τόκα η πραγματικότητα αποδίδεται και με το σχήμα, δηλαδή δεν αρκεί ο λόγος. Ή μάλλον η πραγματικότητα που ο ποιητικός λόγος εκφέρει, ταυτίζεται απόλυτα με την απεικόνιση των πραγμάτων, που επιβεβαιώνεται σε τέτοιο βαθμό ώστε οι λέξεις να αποτελούν το άλλοθι της πραγματικότητας, ή το σχήμα το άλλοθι του λόγου. Κι αυτό γιατί ό,τι εκφράζεται μέσα από ένα ποίημα δεν είναι η αναπαράσταση μιας σαφούς και οριοθετημένης από τις λέξεις κατάστασης, αλλά μια πραγματικότητα που ούτε χειραγωγείται ούτε τιθασσεύεται. Απλώς διατυπώνεται και υπάρχει στη νόηση, στη φαντασία.

Αυτές τις γενικές παρατηρήσεις που αφορούν τη σχηματική ποίηση, τις διαπιστώνει κανείς από την πρώτη ποιητική συλλογή της Μελίτας Καραχάλιου-Τόκα, Περάσματα, 1980, μια συλλογή "σεμνή κι απέριττη" όπου διαφαίνεται η τάση της δημιουργού για νέους εκφραστικούς τρόπους γραφής, για νέα μεθόδευση προσέγγισης του αναγνώστη. Πρόκειται για ποιήματα-εντυπώσεις όπου αφουγκραζόμαστε την ενδόμυχη σκέψη της, όπου χαιρόμαστε για την εφευρετικότητα της. Πρόκειται για ποιήματα που προδιαγράφουν, μέχρι ενός βαθμού, την μετέπειτα εξέλιξη της με τις ποιητικές της συλλογές Περιπλανήσεις, το 1983, Ιδεογράμματα, το 1995, καθώς και το δοκίμιο της Από το Θεόκριτο στο λογογράφημα, την ίδια χρονιά. Τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της ποιητικής παραγωγής μπορούν να συνοψιστούν στα εξής σημεία:

Πρώτα, στη συχνή απουσία του ρήματος ή στη σπάνια χρησιμοποίηση του, με αποτέλεσμα οι εικόνες-εντυπώσεις να εκφράζονται από τις ίδιες τις λέξεις και η εκτίμηση ή και η προέκταση τους να αφήνεται στον ίδιο τον αναγνώστη. Και δεν αναφέρομαι αποκλειστικά και μόνο στα ποιήματα της σχηματικής γραφής, αλλά και στα υπόλοιπα, όπως στο ποίημα "Περιγραφή"·"

Ο δρόμος πλατεία το λιμάνι τα καράβια,

όνειρα παγιδευμένα μέσα στο λιμάνι.

Πιο πέρα το ακρωτήρι ο φάρος η θάλασσα ο ουρανός,

ο ουρανός κι η θάλασσα μπερδεύονται, γίνονται ένα.

Ο τόπος εδώ είναι μικρός, σε πνίγει, "πουθενά δυνατή η φυγή".

ή στο ποίημα" Πρόσθεση":

Κάθε φορά, λίγες στιγμές μαζί. Πολλές στιγμές, λίγα λεπτά. Πολλά λεπτά μια ώρα.

Πολλές ώρες μαζί μια μέρα. Μια μέρα μια ζωή. Να! η ζωή μας.

Φυσικά στη σχηματική ποίηση, το φαινόμενο της έλλειψης του ρήματος είναι πιο συχνό, ίσως και να επιβάλλεται. Π.χ. η χαρτογράφηση του ποιήματος "Οι Κυκλάδες της αγάπης που μας θυμίζει λίγο τον "Χάρτη της τρυφερότητας", La Carte du tendre, του γνωστού μυθιστορήματος του Που αιώνα της Κας Συντερύ, Ο Μέγας Κύρος (Le Grand-Cyrus), μας προσανατολίζει σε τόπους και σκοπέλους ρεαλιστικούς μιας αισθηματικής ζωής, συνόψιζα επιγραμματικά και χωρίς ρομαντικούς τόνους μια πραγματικότητα, καταγράφει με απόλυτη απλότητα και φαντασία την πορεία μιας σχέσης. Το ίδιο ισχύει και για το "άτιτλο" ποίημα όπου κυριαρχεί ο ήλιος. Η διαφορά ανάμεσα στο δύο ποιήματα βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου στο ρυθμιστικό ρόλο του ρήματος. Στις "Κυκλάδες της αγάπης" η έλλειψη ρήματος, δηλαδή η απουσία ενέργειας ή παθητικότητας, προβάλλει μια ουδέτερη κατάσταση, όπου το ποιητικό εγώ είναι απών και αναπληρώνεται από το εγώ του αναγνώστη. Ο αναγνώστης σχεδιάζει, κατά το δοκούν, την περιπλάνηση του στο προσφερόμενο πλαίσιο-χώρο. Στο "άτιτλο" ποίημα, από τον πυρήνα Η αγάπη γεννά, ένας μικρός πυρήνας ζωής που έρχεται, κατά κάποιο,  σε αντίθεση με τον ασφυκτικό κλοιό των κεφαλαίων γραμμάτων Αξέχαστες Στιγμές, ο αναγνώστης αναγνωρίζει με κάποια "τάξη" τις συνέπειες, ή καλύτερα τις φάσεις της αγάπης. Οι ίδιες παρατηρήσεις ισχύουν και για το ποίημα "Ο αστερισμός της μικρής άρκτου", όπου οι στίχοι παραπέμπουν στο σχήμα, όπου ο ποιητικός λόγος έρχεται ως απόρροια αλλά κι ως επεξήγηση του σχεδίου.

Δεύτερο χαρακτηριστικό της ποίησης της είναι η εφευρετικότητα που πηγάζει από τη σύνδεση του λόγου με την απεικόνιση της πραγματικότητας. Κι αυτό διακρίνεται κυρίως στην πρόσφατη τρίτη ποιητική συλλογή της, τα Ιδεογράμματα, που περιλαμβάνουν κυρίως ποιήματα παλαιά όπου ο λόγος περιγράφει, σχεδιάζει, αποτυπώνει το εκφραζόμενο αντικείμενο χωρίς να το σχολιάζει. Κι αναφέρομαι στην επινόηση των ποιημάτων "Πολλοί-κατοικία", "Οι μικροί χτιστάδες", "Ο σαλίγκαρος", και στην ενότητα "Τα Σημεία της στίξης", που με εφευρηματικό τρόπο ανακαλύπτεται κι αποκαλύπτεται η εσωτερική διαδικασία της δημιουργίας, που προβάλλει τη διαδικασία της έμπνευσης, που καταγράφει τη στοχαστικότητα με αποφθεγματικό τρόπο, που διατυπώνει με διεισδυτικές παρατηρήσεις και καίριους στοχασμούς, το ιδιαίτερο πνευματικό "στίγμα" της ποιήτριας.

θα σταθώ στο ποίημα" Ο σαλίγκαρος".

Τώρα που οι κοιλάδες μου πέτρωσαν και σκιές το σώμα μου οργώνουν /μέσα στη χούφτα μου την άφθαρτη / θα κλείσω τις ολοζώντανες φλόγες που πυρπολήσανε τη θάλασσα / το φως που δραπέτευσε απ τη διάθλαση των στιγμών / το μένος από την αθωότητα της ηδονικής ευωδιάς / την αστραφτοβόλα εγκατάλειψη της άνοιξης./ Ανέλπιστα θα λάμπουνε / όπως ο σαλίγκαρος στο καβούκι του.

Σ' αυτό το ποίημα η απεικόνιση του σαλίγκαρου, πέρα από την όποια αισθητική απεικόνιση, συνδράμει στην κατανόηση του λόγου, βοηθάει στη συνειδητοποίηση από τον αναγνώστη της αναδίπλωσης, της εσωστρέφειας του αφηγηματικού λόγου, του ποιητικού εγώ. Κι ότι ακριβώς η παρατήρηση, κοινή για όλα τα σχηματικά ποιήματα της δημιουργού, μας: οδηγεί στο τρίτο βασικό χαρακτηριστικό της ποίησης της Μελίτας Τόκα-Καραχάλιου, το λυρισμό, την έκφραση του ψυχισμού της.

Στο ύφος της δημιουργού ανακαλύπτει ο αναγνώστης την ερμηνευτική της ματιά. Στις λέξεις που δεν τονίζονται με τον αντικατοπτρισμό της μουσικής, ούτε με τον παλμό του συναισθήματος αλλά με τη διάθεση της ποιήτριας, μυείται ο αναγνώστης παράλληλα μ' εκείνη, στην επώδυνη αλήθεια που την οδηγεί στην απεικόνιση του σκηνικού που περιγράφει. H ποιήτρια συχνά δεσμεύεται από τις καταστάσεις που επιβεβαιώνουν τα όρια των πραγμάτων και για το λόγο αυτό, η απεικόνιση παρόμοιων καταστάσεων αποτελεί την επιβεβαίωση των ορίων του λόγου της.

Η ποιητική εκφραστική προσπάθεια της Μελίτας Τόκα-Καραχάλιου συνθέτει αργά, υπομονετικά και με περισσή ακρίβεια λεπταίσθητες, πρωτόγνωρες απολαύσεις. Και το πετυχαίνει αυτό γιατί γνωρίζει καλά την" αγωνιώδη" διαχρονική προσπάθεια των ποιητών να προβάλουν και ν' αποδείξουν έμπρακτα πως η γραφή μπορεί να εκφραστεί και μέσω της εικόνας, πως ο ποιητικός λόγος μπορεί να απεικονιστεί μέσω της γραφής, με λέξεις, πως οι λέξεις εκτός από σημαίνοντα είναι και σχέδια, είναι και σύμβολα. Το δοκίμιο της Από το Θεόκριτο στο λογογράφημα, περιγράφει συνοπτικά και διαχρονικά, την προσπάθεια της ποιητικής έκφρασης να καταγράψει το λόγο μέσω της εικόνας, αρχίζοντας από τη σχηματική ποίηση του Θεόκριτου μέχρι την "ταχυδρομική ποίηση" του Πιερ-Αλμπέρ Μπιρό, χωρίς να παραλείπονται οι αναφορές στα Καλλιγράμματα του Απωλλιναίρ, οι ζωγραφικές απόπειρες του Καντίσκυ, οι φουτουριστικές αναζητήσεις του Μαρινέττι, η δομηστική τάση του Κάμμιγκς, οι σχηματικές προσπάθειες των Κ.Καβάφη, Γ.Σεφέρη, Απ. Μελαχρινού, Π. Ψαλτήρα, Κ. Χρυσάνθη, Ο. Ελύτη κι άλλων. Στο ίδιο έργο εξετάζονται επίσης πολύ συνοπτικά και τα "νέα ρεύματα" της σχηματικής τάσης στη γραφή, όπως η "Συγκεκριμένη", η "Οπτική", η "Αντικειμενική" ποίηση, κι άλλες.

Το πιο ενδιαφέρον όμως, στην περίπτωση της Μελίτας Τόκα-Καραχάλιου είναι ότι δεν παραμένει, όπως συχνά συμβαίνει με τους διάφορους θεωρητικούς, μόνο στη θεωρία, αλλά με τα Ιδεογράμματα δίνει έμπρακτα μια απτή και λιτή εικόνα για το πως αντιλαμβάνεται την αναζήτηση "για νέους τρόπους έκφρασης, πιο τολμηρούς από τους παραδοσιακούς τρόπους αποκαλύπτουν μια διαφορετική ποιητική αίσθηση". Σε μια εποχή, όπου η κυριαρχία της εικόνας ωθεί τη γραφή στην "περιθωριοποίηση", η ποιήτρια επιχειρεί να συμφιλιώσει τη γραφή με την εικόνα, ανοίγοντας στον ποιητικό λόγο νέα πεδία δυνατοτήτων, δίνοντας, με επιτυχία, νέα ώθηση στην ποιητική δημιουργία. Η πιστή και ταυτόχρονα σωστή μετάφραση των Ιδεογραμμάτων της στα γαλλικά από το Νίκο Τούλα, παρέχει στον αναγνώστη μα. αίσθηση οικουμενικότητας και προσδίδει στον ποιητικό λόγο μια διάσταση γενικής σύνθεση.

Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης παρουσίαση

ΘΕΣΣAΛΟΝΙΚΗ Σάββατο 24 Φεβρουαρίου 1996
Σημειωματάριο
Στο πλαίσιο των λογοτεχνικών εκδηλώσεων του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης έγινε η παρουσίαση των βιβλίων της λογοτέχνιδα Μελίτα τόκα Καραχάλιου «Από τον Θεόκριτο στο Λογογράφημα» και «Ιδεογράμματα» από τον Γ. Φρέρη και τον Γιάννη Τζανή. Το φωτογραφικό στιγμιότυπο από την εκδήλωση.

Από το Θεόκριτο στο Λογογράφημα

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από ΓΙΑΝΝΗ ΤΖΑΝΗ 1995


Μελίτα Τόκα Καραχάλιου
Από την πρώτη ποιητική συλλογή της Μελίτα Τόκα Καραχάλιου Περάσματα 1980, μια συλλογή απέριττη, διαφαίνεται η τάση της δημιουργού για νέους τρόπους εκφραστικής γραφής, πιο τολμηρούς από τους παραδοσιακούς που αποκαλύπτουν μια διαφορετική αισθητική. Στα ποιήματα αυτά μπορούμε να αφουγκραστούμε την ενδόμυχη σκέψη της και να χαρούμε την εφευρετικότητα της. Η ποιήτρια αντιλαμβάνεται την ποίηση σαν μια επιβεβαίωση της ίδιας της ζωής, τα πράγματα, οι έννοιες, τα αισθήματα προϋπάρχουν για να επιβεβαιώνουν την πραγματικότητα. Αυτή η πραγματικότητα στην ποίηση της Μελίτα Τόκα Καραχάλιου αποδίδεται και με σχήμα όπου ο ποιητικός λόγος περιγράφει, σχεδιάζει, αποτυπώνει εμφανιζόμενα αντικείμενα. Στα ποιήματα της ανακαλύπτεται και αποκαλύπτεται η εσωτερική διαδικασία της δημιουργίας προβάλλοντας την διαδικασία της έμπνευσης καταγράφοντας την στοχαστικότητα, διατυπώνοντας με διεισδυτικές παρατηρήσεις και καίριους στοχασμούς το ιδιαίτερο πνευματικό στίγμα της ποιήτριας.

Η ποιητική εκφραστική προσπάθεια της Μελίτα Τόκα Καραχάλιου συνθέτει αργά, υπομονετικά και με περισσή ακρίβεια λεπταίσθητες, πρωτόγνωρες απολαύσεις. Και το πετυχαίνει αυτό γιατί γνωρίζει καλά την «αγωνιώδη» διαχρονική προσπάθεια των ποιητών να προβάλουν και να αποδείξουν έμπρακτα πως η γραφή μπορεί να απεικονιστεί μέσω της γραφής με λέξεις, πως οι λέξεις εκτός από σημαίνοντα είναι και σχέδια και σύμβολα.
Το δοκίμιο της «Από το Θεόκριτο στο λογογράφημα», περιγράφει συνοπτικά και διαχρονικά, την προσπάθεια της ποιητικής έκφρασης να καταγράψει το λόγο μέσω της εικόνας, αρχίζοντας απο την σχηματική ποίηση του Θεόκριτου μέχρι την ταχυδρομική ποίηση του Πιέρ Αλμπέρ Μπιρό.

Όμως δεν παραμένει μόνο στη θεωρία αλλά με την ποιητική της συλλογή «Ιδεογράμματα» δίνει έμπρακτα μια απτή και λιτή εικόνα για το πώς αντιλαμβάνεται την αναζήτηση για νέους τρόπους έκφρασης πιο τολμηρούς από τους παραδοσιακούς που αποκαλύπτουν μια διαφορετική ποιητική αίσθηση. Η ποιήτρια συμφιλιώνει τη γραφή με την εικόνα, ανοίγοντας στον ποιητικό λόγο νέα πεδία δυνατοτήτων δίνοντας με επιτυχία νέα ώθηση στην ποιητική δημιουργία.
Η πίστη και ταυτόχρονα σωστή μετάφραση των Ιδεογραμμάτων τς στα Γαλλικά από τον Νίκο Τούλα παρέχει στον αναγνώστη μια αίσθηση οικουμενικότητας και προσδίδει στον ποιητικό λόγο μια διάσταση γενικής σύνθεσης.
Εκδόσεις Κώδικας
Θεσσαλονίκη 1995

Μελίτα Τόκα Καραχάλιου (ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΕΙΣ) Ποιήματα Θεσσαλονίκη 1983

    Είναι η δεύτερη ποιητική παρουσία της, από τα «ΠΕΡΑΣΜΑΤΑ» 1980 συλλογή που υπογράμμισε την γνησιότητα του ποιητικού λόγου, τον παλμώδη στίχο, το προσωπικό ύφος. Στοιχεία που μέστωσαν, πύκνωσαν, στο δεύτερο αυτό βιβλίο, και ο στοχασμός αυτός βρέθηκε σε πλατύτερους ορίζοντες. Η «Περιπλάνηση» της στον ποιητικό χώρο γίνεται με σταθερό βήμα, και με πλήρη συναίσθηση, της επιλογής, της συγκομιδής και της προσφοράς. Με την περισυλλογή της αφαίρεσης, ξέρει να δαμάζει το υλικό της, που είναι πλούσιο και ενδιαφέρον, και να το κλείνει σε επιγραμματικούς στίχους, όπου και κάθε λέξη ακόμα, ζυγιάζεται στο βάρος της ουσίας.

Πότε με δραματική αγωνία, πότε με τρυφερή συγκίνηση, με λυρική αμεσότητα, ακόμα και μια απλή κι απέριττη διατύπωση, καθημερινών εικόνων και διαθέσεων, μας δίνει τα ποιητικά της μηνύματα. Τα ατομικά και τα πανανθρώπινα. Τα ερωτηματικά και τις διαπιστώσεις. Την απελπισμένη κραυγή από τις τραγωδίες του καιρού μας.

“Το φεγγάρι δεν θα βγει ... Πάνω από της Βηθλεέμ την πόλη ... Η πιο άγονη, η πιο απόμερη,/ η πιο ευλογημένη/ η πιο προσκυνημένη γη/ φλέγεται / πουλιά δεν κελαηδούν/ του Ιορδάνη τα νερά μολύνθηκαν ... Όμως ποιός πολεμάει ποιόν; Ξεριζωμένοι τους ξεριζωμένους/ πονεμένοι τους πονεμένους/ ... Καινούργιοι πόλεμοι / καινούργια μίση ...» Είναι στίχοι από το συγκλονιστικό ποίημα «ΠΟΙΗΜΑ ΓΙΑ ΜΙΑ ΦΩΤΙΑ» Άλλα πάλι μοιάζουν με σκόρπιες φανταχτερές πινελιές, λυρικοί εντυπωσιακοί πίνακες, που δονούνται από ψυχική συγκίνηση κι εξωτερική ομορφιά.

ΦΩΤΕΙΝΟΣ ΚΡΟΥΝΟΣ

Φωτεινός κρουνός στην ξενιτεμένη μέρα

Λαμπύρισμα γύρης στο στείρο κυκλάμινο

Πεταλούδας φτερούγισμα στο σκεφτικό κυπαρίσσι

Προκλητική παπαρούνα στου βράχου την αγριάδα

Ελπιδοφόρο κύμα στην ταριχευμένη θάλασσα

Φλύαρος καθρεφτισμός στην ξεχασμένη άμμο

Στιγμιαία αποθέωση. Ένα πρόσωπο»

Αυτή τη «στιγμιαία αποθέωση», αιχμαλωτίζει, από την «πυρπολημένη κορδέλα» που ξετυλίγει η ποίηση της. «... Κι η ιστορία ταξιδεύει πάντα ...» Αυτές τις στιγμές κοιτώ» λέει, και τις δένει πετράδια στους στίχους της «Περιπλανήσεις», με την ειδικότητα των συμβολισμών, και την πυρωμένη ανάσα. Μερικά μιλούν μέσα από σχέδια. Μια πρωτοτυπία στην διατύπωση, με τη διττή μορφή, γραμμή και λόγου.

Η Μελίτα Τόκα Καραχάλιου, είναι απόφοιτος Γαλλικής φιλολογίας, και μετεκπαιδεύτηκε στην Σορβόννη. Το σχέδιο στο εξώφυλλο είναι του ζωγράφου Τάκη Παολαβάνζα,

Χρυσάνθη Ζιτσέα.